به گزارش پایگاه خبری ۵۹۸، طرح دو روزه جمهوری اسلامی ایران برای بازگشایی تنگه هرمز، در حالی از سوی دستگاه دیپلماسی به‌عنوان ابتکاری برای بازگشت امنیت به منطقه مطرح شده که کاهش زمان اجرای این پیشنهاد از هفت روز به دو روز، ضرورت بررسی دقیق‌تر تضمین‌های اجرایی و نحوه صیانت از منافع ملی را دوچندان کرده است.
سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در تشریح این پیشنهاد اعلام کرده است که بر اساس طرح ارائه‌شده، ابتدا باید تعهدات مورد مطالبه ایران از سوی آمریکا اجرا شود و سپس در روز دوم تنگه هرمز بازگشایی شود. به گفته وی، این طرح در ادامه ابتکار هفت‌روزه ایران و با پیشنهاد میانجی‌های قطری برای کوتاه‌تر شدن زمان اجرا شکل گرفته است.
اما مسئله اصلی صرفاً تعداد روزهای اجرای این طرح نیست؛ بلکه پرسش اساسی آن است که پس از تجربه خروج آمریکا از برجام، نقض تعهدات و ناکامی تفاهم‌های پیشین، چه سازوکاری قرار است مانع تکرار همان تجربه شود؟
از هفت روز تا دو روز؛ چرا زمان اجرای طرح کاهش یافت؟
بر اساس توضیحات حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، طرح اولیه ایران بر اجرای یک فرآیند هفت‌روزه استوار بود؛ اما این پیشنهاد قابلیت آن را داشت که در صورت اجرای شروط ایران از سوی آمریکا، به دو روز کاهش پیدا کند.
قشقاوی در تشریح جلسه کمیسیون امنیت ملی با وزیر امور خارجه در ۱۰ آبان اعلام کرد که یک روز برای تحقق شروط هفت‌گانه جمهوری اسلامی از سوی آمریکا و روز دوم برای بازگشایی تنگه هرمز در نظر گرفته شده است.
عراقچی نیز در توضیح آخرین وضعیت این ابتکار، از ادامه رایزنی‌ها با میانجی‌های قطری خبر داده و تأکید کرده است که هنوز نتیجه قطعی حاصل نشده و دستیابی به توافق به پاسخ‌های طرف مقابل بستگی دارد.
با این حال، کاهش زمان اجرای طرح از هفت روز به دو روز، به‌خودی‌خود نمی‌تواند معیار موفقیت یک ابتکار دیپلماتیک باشد. آنچه اهمیت دارد، روشن بودن تعهدات، ترتیب اجرای آنها و امکان راستی‌آزمایی اقدامات طرف مقابل است.
تجربه تفاهم‌های قبلی؛ وعده آمریکا چه تضمینی دارد؟
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در بررسی طرح جدید باید مورد توجه قرار گیرد، سابقه رفتار دولت آمریکا در قبال توافقات پیشین با جمهوری اسلامی ایران است.
خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، بازگرداندن تحریم‌های اقتصادی و تجربه مذاکراتی که با وجود توافقات اولیه به نتیجه پایدار نرسید، نشان می‌دهد که صرف اعلام موافقت سیاسی واشنگتن نمی‌تواند تضمین‌کننده اجرای تعهدات باشد.
در همین زمینه، خود عراقچی نیز در اظهارات اخیرش با اشاره به تجربه تفاهم اسلام‌آباد تأکید کرده است که ایران با حسن نیت تعهدات خود را اجرا کرده، اما طرف مقابل به تعهداتش پایبند نمانده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز در نشست خبری ۱۸ آبان با اشاره به همین تجربه گفت: ایران توافقی را که قابل اجرا باشد یک بار امتحان کرده و طرف مقابل آن را پذیرفته بود؛ جمهوری اسلامی نیز با حسن نیت تعهدات خود را اثبات کرد.
این اظهارات در واقع یک مسئله اساسی را پیش روی دستگاه دیپلماسی قرار می‌دهد: اگر تجربه قبلی نشان داده است که پذیرش تعهدات از سوی آمریکا لزوماً به اجرای پایدار آنها منجر نمی‌شود، در طرح جدید چه تضمین متفاوتی برای جلوگیری از تکرار این وضعیت در نظر گرفته شده است؟
بازگشایی تنگه هرمز؛ اهرم راهبردی ایران نباید به وعده تبدیل شود
تنگه هرمز صرفاً یک مسیر جغرافیایی برای عبور کشتی‌های تجاری نیست؛ این آبراه یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های راهبردی انرژی در جهان به شمار می‌رود و تحولات مربوط به امنیت و تردد در آن، آثار مستقیمی بر بازار جهانی انرژی و محاسبات قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای دارد.
از همین رو، هرگونه تصمیم درباره سازوکار بازگشایی و مدیریت تردد در این آبراه باید با توجه به جایگاه راهبردی آن و حقوق و منافع ملی ایران اتخاذ شود.
بقایی در نشست خبری ۱۸ آبان با اشاره به وضعیت تنگه هرمز تصریح کرد که تا زمانی که آمریکا به اقدامات مداخله‌جویانه خود ادامه دهد، نمی‌توان انتظار بازگشت امنیت و ایمنی به این آبراه را داشت.
وی همچنین تأکید کرد که کشتی‌های متقاضی عبور از تنگه هرمز باید برای حفظ امنیت و ایمنی خود با مراجع ذی‌ربط ایران هماهنگی کنند.
این موضع رسمی نشان می‌دهد که از نگاه وزارت امور خارجه، مسئله امنیت تنگه هرمز مستقیماً با رفتار آمریکا و تحولات منطقه‌ای ارتباط دارد.
در چنین شرایطی، ضرورت دارد هرگونه توافق احتمالی درباره بازگشایی تنگه هرمز به‌گونه‌ای تنظیم شود که ضمن حفظ منافع اقتصادی و امنیتی ایران، امکان بازگشت طرف مقابل به اقدامات قبلی و نقض مجدد تعهدات را به حداقل برساند.
ابهام در راستی‌آزمایی؛ یک روز برای اجرای هفت شرط کافی است؟
یکی از نکات قابل تأمل در طرح دو روزه، پیش‌بینی اجرای شروط ایران در روز نخست و بازگشایی تنگه هرمز در روز دوم است.
بر اساس توضیحات قشقاوی، قرار است آمریکا در روز نخست شروط هفت‌گانه ایران را محقق کند و در روز بعد، تنگه هرمز بازگشایی شود.
اما در اظهارات عمومی منتشرشده از سوی مقام‌های وزارت امور خارجه، هنوز جزئیات کاملی درباره سازوکار راستی‌آزمایی هر یک از این تعهدات، مرجع تأیید اجرای آنها و نحوه مواجهه با نقض احتمالی توافق تشریح نشده است.
برای نمونه، رفع محاصره دریایی، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده، لغو محدودیت‌های نفتی و پایان درگیری‌ها در جبهه‌های مختلف، هرکدام فرآیند اجرایی و الزامات متفاوتی دارند.
بنابراین، صرف اعلام موافقت آمریکا یا صدور یک بیانیه سیاسی نمی‌تواند به‌تنهایی اثبات‌کننده تحقق همه این تعهدات باشد.
انتظار می‌رود دستگاه دیپلماسی پیش از هرگونه اقدام عملی، درباره نحوه احراز اجرای کامل شروط، ضمانت‌های حقوقی و سیاسی و همچنین سازوکار بازگشت‌پذیری تصمیمات احتمالی، توضیحات روشنی ارائه کند.
تفکیک پرونده هسته‌ای از تنگه هرمز؛ مانع ایجاد تعهدات تازه شود
موضوع دیگری که در بررسی پیشنهاد جدید اهمیت دارد، ارتباط احتمالی آن با مذاکرات هسته‌ای است.
عراقچی در توضیح چارچوب پیشنهادی ایران، موضوع بازگشایی تنگه هرمز را از مذاکرات احتمالی درباره پرونده هسته‌ای جدا دانسته است.
بر اساس اظهارات وزیر امور خارجه، بازگشایی تنگه هرمز و اجرای تعهدات مرتبط با آن، یک موضوع مستقل است و پس از آن می‌توان درباره مسائل مورد علاقه طرفین، از جمله رفع تحریم‌ها و موضوع هسته‌ای، گفت‌وگو کرد.
این تفکیک از آن جهت اهمیت دارد که نباید اجرای تعهدات مربوط به تنگه هرمز به بستری برای تحمیل مطالبات تازه یا ورود شتاب‌زده به مذاکراتی تبدیل شود که نتیجه و حدود تعهدات آن از پیش روشن نیست.
تجربه مذاکرات هسته‌ای نشان داده است که هرگونه توافق بدون تعیین دقیق تعهدات متقابل، زمان‌بندی اجرا و ضمانت‌های لازم می‌تواند زمینه‌ساز اختلافات جدید شود.
دیپلماسی بدون تضمین، هزینه تصمیم‌های راهبردی را افزایش می‌دهد
واقعیت آن است که جمهوری اسلامی ایران برای پایان دادن به درگیری‌ها و بازگشت ثبات و امنیت به منطقه، مسیر دیپلماسی را به‌عنوان یکی از ابزارهای تأمین منافع ملی دنبال می‌کند؛ اما دیپلماسی زمانی می‌تواند به نتیجه پایدار منجر شود که طرف مقابل هزینه نقض تعهدات را نیز در محاسبات خود لحاظ کند.
تجربه برجام و تفاهم‌های بعدی نشان داده است که اعتماد سیاسی به‌تنهایی برای تضمین اجرای توافق کافی نیست. از همین رو، در طرح جدید نیز باید میان اعلام آمادگی برای توافق و واگذاری عملی یک اهرم راهبردی تفاوت قائل شد.
کاهش زمان اجرای پیشنهاد ایران از هفت روز به دو روز، اگرچه از منظر سرعت‌بخشی به فرآیند دیپلماتیک قابل توجه است، اما نباید موجب شود موضوعاتی مانند راستی‌آزمایی، ضمانت اجرا و حفظ حقوق ایران در اولویت‌های بعدی قرار گیرند.
در نهایت، مسئله اصلی این نیست که تنگه هرمز در دو روز بازگشایی شود یا هفت روز؛ مسئله این است که آیا پس از اجرای تعهدات ایران، طرف آمریکایی نیز به تعهدات خود پایبند خواهد ماند یا بار دیگر با تغییر موضع و نقض توافق، شرایط را به نقطه آغاز بازمی‌گرداند؟
دستگاه دیپلماسی باید پیش از هرگونه اقدام برگشت‌ناپذیر، پاسخ روشنی برای این نگرانی ارائه کند؛ چراکه در سیاست خارجی، سرعت دستیابی به توافق به اندازه پایداری و تضمین اجرای آن اهمیت ندارد.
بیشتر بخوانید:
توضیحات عراقچی درمورد طرح هفت‌روزه بازگشایی تنگه هرمز درصورت پذیرش شروط ایران
