به گزارش پایگاه خبری ۵۹۸، تحرکات تازه دیپلماتیک قطر و پاکستان برای میانجی‌گری میان ایران و آمریکا در شرایطی ادامه دارد که هنوز توافقی درباره شروط تهران حاصل نشده و مقام‌های ایرانی تأکید می‌کنند هرگونه پیشرفت به تصمیم و اقدامات عملی واشنگتن بستگی دارد.
روز دوشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۵، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در نشست خبری هفتگی خود آخرین وضعیت مذاکرات، پیام جی‌دی ونس، نقش قطر و طرح پیشنهادی ایران برای بازگشایی تنگه هرمز را تشریح کرد.
وی با تأکید بر اینکه صرف تغییر ادبیات واشنگتن نمی‌تواند مبنای اعتماد باشد، اعلام کرد که برای تهران، عملکرد آمریکا اهمیت دارد و مطالبات ایران همچنان پابرجاست.
این موضع‌گیری در شرایطی مطرح می‌شود که رایزنی‌های اخیر هیئت ایرانی با میانجی‌های قطری نیز بدون دستیابی به نتیجه قطعی پایان یافته، هرچند تبادل پیام‌ها ادامه دارد.
بقائی: بدون رفع موانع موجود، امکان دستیابی به توافق پایدار فراهم نمی‌شود.
سخنگوی وزارت امور خارجه در پاسخ به پرسشی درباره نامه معاون رئیس‌جمهور آمریکا به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، تأکید کرد که تفاوت در سبک نامه‌نگاری موضوع تعیین‌کننده‌ای نیست.
بقائی با انتقاد از عملکرد واشنگتن در سال‌های گذشته گفت:
«برای ما عملکرد آمریکا مهم است.»
وی همچنین با اشاره به سرنوشت روندهای دیپلماتیک پیشین، از جمله تفاهم اسلام‌آباد، تصریح کرد که هر ابتکار تازه باید با احتیاط ارزیابی شود.
به گفته سخنگوی وزارت امور خارجه، ایران پیشنهاد خود را ارائه کرده، دیدگاه‌های طرف مقابل را شنیده و مطالبات تهران نیز به‌صورت شفاف منتقل شده است.
از این منظر، تصمیم بعدی بر عهده واشنگتن خواهد بود؛ زیرا به اعتقاد تهران، بدون رفع موانع موجود، امکان دستیابی به توافق پایدار فراهم نمی‌شود.
شرط اصلی ایران برای بازگشایی تنگه هرمز چیست؟
یکی از مهم‌ترین محورهای نشست خبری امروز، موضوع تنگه هرمز بود.
بقائی تأکید کرد که بازگشایی این آبراه بدون پایان محاصره و رعایت مطالبات ایران امکان‌پذیر نیست.
وی توضیح داد که نمی‌توان از بازگشت امنیت سخن گفت، اما هم‌زمان محاصره علیه ایران ادامه داشته باشد یا انتظار داشت تهران به‌صورت یک‌جانبه تعهدات خود را اجرا کند.
در مواضع اعلام‌شده وزارت امور خارجه، رفع تحریم‌های اعمال‌شده پس از نقض تفاهم اسلام‌آباد و آزادسازی اموال و دارایی‌های ایران از جمله مطالبات اصلی تهران است.
به این ترتیب، موضوع مذاکرات تنها بازگشایی تنگه هرمز نیست؛ بلکه درباره ترتیب اجرای تعهدات و رفع اقداماتی است که ایران آن‌ها را مغایر حقوق خود می‌داند.
طرح دو روزه ایران؛ چه چیزی تغییر کرده است؟
در هفته‌های گذشته، ایران طرحی را برای اجرای مرحله‌ای توافق احتمالی ارائه کرده بود که زمان اجرای آن هفت روز پیش‌بینی شده بود.
در جریان رایزنی‌های بعدی، میانجی‌های قطری خواستار کوتاه‌تر شدن این زمان شدند.
سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در گفت‌وگو با الجزیره اعلام کرد که در نهایت پیشنهادی با زمان اجرای دو روزه مورد بحث قرار گرفته است.
بر اساس توضیحات وی، در صورت پذیرش توافق، طرف آمریکایی باید در مرحله نخست اقدامات مورد نظر را انجام دهد و پس از آن، ترتیبات بازگشایی تنگه هرمز اجرا شود.
با این حال، نکته مهم این است که طرح دو روزه هنوز به توافق نهایی تبدیل نشده است.
بقائی نیز امروز تأکید کرد که پیشنهاد ایران همچنان روی میز قرار دارد و اجرای آن به تصمیم طرف آمریکایی بستگی خواهد داشت.
بنابراین، انتشار اخباری با مضمون «توافق قطعی برای بازگشایی تنگه هرمز در دو روز آینده» با وضعیت رسمی مذاکرات مطابقت ندارد.
آیا ایران و آمریکا در دوحه مذاکره مستقیم کردند؟
در روزهای اخیر، برخی گمانه‌زنی‌ها از احتمال برگزاری دیدار مستقیم مقام‌های ایرانی و آمریکایی در قطر حکایت داشت.
اما عراقچی در توضیح سفر هیئت ایرانی به دوحه اعلام کرد که این سفر در سطح معاون وزیر امور خارجه و با هدف رایزنی با میانجی‌های قطری انجام شده است.
وی تصریح کرد که برای دیدار با طرف آمریکایی در جریان این سفر برنامه‌ای وجود نداشته است.
در نتیجه، باید میان «رایزنی ایران با میانجی قطر» و «مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا» تفاوت قائل شد.
بر اساس اطلاعات تأییدشده، رایزنی‌های دوحه بخشی از روند انتقال پیام و بررسی پیشنهادها بوده و هنوز دور تازه‌ای از مذاکرات مستقیم اعلام نشده است.
قالیباف مسئول مذاکرات ایران است
یکی از نکات مهم نشست خبری امروز، توضیح بقائی درباره ساختار تصمیم‌گیری و مسئولیت مذاکرات بود.
سخنگوی وزارت امور خارجه اعلام کرد که ترکیب هیئت مذاکره‌کننده تغییر نکرده و شورای عالی امنیت ملی مدیریت روند را بر عهده دارد.
وی همچنین محمدباقر قالیباف را مذاکره‌کننده ایران معرفی کرد.
این توضیح در حالی ارائه شده که حضور کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه، در دوحه به معنای تغییر مسئولیت اصلی مذاکرات نبوده است.
بر اساس مواضع رسمی، تصمیم‌های کلان درباره روند گفت‌وگوها در چارچوب سازوکارهای عالی تصمیم‌گیری کشور اتخاذ می‌شود.
پیام جی‌دی ونس؛ آیا تغییر لحن به معنای تغییر سیاست آمریکاست؟
ارسال نامه از سوی جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به محسن رضایی یکی از تحولات مهم روزهای اخیر بوده است.
مقام‌های ایرانی دریافت و بررسی این پیام را تأیید کرده‌اند.
با این حال، محتوای کامل نامه به‌صورت عمومی منتشر نشده و نمی‌توان درباره تمام جزئیات پیشنهادهای مطرح‌شده در آن اظهارنظر قطعی کرد.
بقائی در نشست خبری امروز با اشاره به سوابق عملکرد آمریکا، تأکید کرد که معیار ایران، اقدامات عملی طرف مقابل است.
این موضع‌گیری نشان می‌دهد تغییر لحن مکاتبات دیپلماتیک، به‌تنهایی به معنای پذیرش شروط ایران یا شکل‌گیری توافق نیست.
از سوی دیگر، عراقچی پیش‌تر تلاش آمریکا برای باز نگه داشتن مسیر گفت‌وگو را گامی مثبت توصیف کرده بود؛ اما هم‌زمان بر ضرورت اجرای شروط تهران و آمادگی ایران برای سناریوهای مختلف تأکید داشت.
در نتیجه، نباید از این اظهارات نتیجه گرفت که ایران به واشنگتن اعتماد کرده یا درباره آغاز مذاکرات جدید تصمیم نهایی گرفته است.
تجربه برجام؛ چرا ایران بر اجرای تعهدات تأکید دارد؟
برای فهم حساسیت تهران نسبت به پیشنهادهای تازه آمریکا، مرور تجربه توافق هسته‌ای ضروری است.
برجام در سال ۲۰۱۵ میان ایران و کشورهای عضو گروه ۱+۵ منعقد شد؛ اما دولت دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ به‌صورت یک‌جانبه از آن خارج شد و تحریم‌های گسترده‌ای علیه ایران اعمال کرد.
این اقدام، یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری بی‌اعتمادی عمیق میان تهران و واشنگتن بود.
در تحولات بعدی نیز اختلافات بر سر اجرای تفاهم‌ها و تداوم اقدامات نظامی، مسئله ضمانت اجرای توافقات را پررنگ‌تر کرد.
از این منظر، تأکید ایران بر انجام اقدامات عملی پیش از اجرای تعهدات متقابل، با تجربه نقض توافق‌های گذشته ارتباط مستقیم دارد.
پرسش اصلی این است که اگر توافق جدیدی حاصل شود، چه سازوکاری مانع تکرار خروج یک‌جانبه یا اجرا نکردن تعهدات آمریکا خواهد شد؟
تفاهم اسلام‌آباد؛ اختلافی که هنوز حل نشده است
یکی دیگر از محورهای اظهارات امروز بقائی، تفاهم اسلام‌آباد بود.
وی تأکید کرد که مذاکرات کنونی را نباید جدا از روندی دانست که به تفاهم اسلام‌آباد منجر شده بود.
به گفته سخنگوی وزارت امور خارجه، مطالبات فعلی ایران همان موضوعاتی است که تهران معتقد است آمریکا پیش‌تر پذیرفته، اما پس از آن نقض کرده است.
بقائی از جمله به رفع تحریم‌های جدید و آزادسازی دارایی‌های ایران اشاره کرد.
بر این اساس، تهران تأکید دارد که ورود به مراحل بعدی گفت‌وگو باید پس از اجرای تعهدات پیشین صورت گیرد.
در مقابل، هنوز پذیرش رسمی همه این مطالبات از سوی واشنگتن اعلام نشده است.
آیا تهدید جنگ همچنان وجود دارد؟
با وجود ادامه میانجی‌گری، خطر تشدید تنش نظامی همچنان یکی از موضوعات اصلی تحولات منطقه است.
دونالد ترامپ در اظهارات اخیر خود ضمن اشاره به ادامه تلاش‌ها برای دستیابی به توافق، احتمال اقدامات نظامی بعدی را به‌طور قطعی منتفی نکرده است.
در طرف مقابل، مقام‌های ایرانی نیز بر آمادگی دفاعی کشور تأکید دارند.
عراقچی در اظهارات اخیر خود گفته است که ایران برای دفاع و دیپلماسی آمادگی دارد و انتخاب مسیر آینده به تصمیم آمریکا بستگی خواهد داشت.
بقائی نیز امروز درباره احتمال تشدید درگیری تأکید کرد که کشور باید برای سناریوهای مختلف آماده باشد.
بنابراین، ادامه تبادل پیام‌های دیپلماتیک به معنای رفع قطعی خطر درگیری نیست.
آیا آمریکا از مذاکره برای خرید زمان استفاده می‌کند؟
هم‌زمانی تحرکات دیپلماتیک با تهدیدهای نظامی، زمینه طرح این پرسش را فراهم کرده که آیا واشنگتن ممکن است از مذاکرات برای مدیریت فشارها و به دست آوردن زمان بیشتر استفاده کند؟
چنین احتمالی از منظر تحلیل سیاسی قابل بررسی است؛ زیرا فعال نگه داشتن کانال گفت‌وگو می‌تواند در کوتاه‌مدت از فشارهای دیپلماتیک و اقتصادی بکاهد.
از سوی دیگر، نزدیکی رایزنی‌ها به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا نیز باعث شده برخی تحلیلگران درباره انگیزه‌های سیاسی دولت ترامپ پرسش‌هایی مطرح کنند.
با این حال، تاکنون سند علنی و معتبری که ثابت کند هدف قطعی مذاکرات، آماده‌سازی حمله نظامی جدید است، ارائه نشده است.
آنچه می‌توان با اطمینان گفت، این است که سابقه نقض توافق‌ها و ادامه تهدیدهای نظامی، ضرورت احتیاط در ارزیابی پیشنهادهای تازه آمریکا را افزایش داده است.
آخرین وضعیت مذاکرات ایران و آمریکا در یک نگاه
| موضوع | وضعیت تا ۱۱ آبان ۱۴۰۵ |
|---|---|
| میانجی‌گری قطر | ادامه دارد |
| نقش پاکستان | ادامه رایزنی‌ها و انتقال پیام |
| سفر هیئت ایرانی به دوحه | انجام شده |
| مذاکره مستقیم با آمریکا در دوحه | تأیید نشده |
| طرح اولیه ایران | اجرای مرحله‌ای طی هفت روز |
| پیشنهاد فشرده‌شده | امکان اجرای دو روزه در صورت توافق |
| بازگشایی تنگه هرمز | مشروط به پایان محاصره و اجرای مطالبات ایران |
| نامه جی‌دی ونس | دریافت و بررسی شده |
| مسئول مذاکرات ایران | محمدباقر قالیباف، طبق اعلام بقائی |
| مدیریت روند | شورای عالی امنیت ملی |
| توافق نهایی | اعلام نشده |
| خطر تشدید درگیری | همچنان مطرح است |
تحلیل ۵۹۸؛ آزمون واشنگتن در میدان عمل است
آنچه در تحولات اخیر بیش از هر مسئله دیگری اهمیت دارد، فاصله میان پیام‌های دیپلماتیک آمریکا و اقداماتی است که تهران خواستار اجرای آن‌ها شده است.
واشنگتن در حالی از ادامه گفت‌وگوها سخن می‌گوید که هنوز پذیرش عملی شروط ایران اعلام نشده و تهدید نظامی نیز به‌طور کامل از فضای سیاسی منطقه کنار نرفته است.
تجربه برجام نشان داده که صرف دستیابی به توافق، برای اطمینان از اجرای پایدار تعهدات کافی نیست.
از سوی دیگر، ادامه رایزنی‌ها بدون پیشرفت در مسائل اصلی، می‌تواند خطر فرسایشی شدن مذاکرات را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، آنچه می‌تواند میزان جدیت آمریکا را مشخص کند، نه لحن نامه معاون رئیس‌جمهور این کشور و نه تعداد نشست‌های میانجی‌گران، بلکه اجرای تعهدات مشخص و قابل راستی‌آزمایی است.
جمع‌بندی: با وجود فعال شدن دوباره کانال دوحه، هنوز توافق نهایی میان ایران و آمریکا حاصل نشده است. تهران بر پایان محاصره و اجرای مطالبات خود تأکید دارد و واشنگتن باید درباره این شروط تصمیم بگیرد. تا آن زمان، پرسش درباره اهداف واقعی آمریکا از ادامه مذاکرات همچنان پابرجاست؛ به‌ویژه آنکه تجربه بدعهدی‌های گذشته و تهدیدهای نظامی اخیر، امکان اعتماد صرف به وعده‌های دیپلماتیک را با تردیدهای جدی مواجه کرده است.
