غربت «ایران» در سینما
غربت «ایران» در سینما
چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران در شرایطی برگزار می‌شود که سینمای ایران نمی‌تواند خود را از یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخ معاصر کشور جدا کند: دو جنگ مستقیم با رژیم صهیونیستی و آمریکا. جشنواره امسال با شعار «اندیشه ایرانی؛ روایت جهانی» برگزار شده و ۱۲۸ فیلم ایرانی را در بخش ملی گرد آورده است؛ اما سؤال اساسی اینجاست که این «اندیشه ایرانی» تا چه اندازه توانسته ایرانِ پس از جنگ را روایت کند؟

به گزارش پایگاه خبری ۵۹۸، چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران در شرایطی برگزار می‌شود که سینمای ایران نمی‌تواند خود را از یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخ معاصر کشور جدا کند: دو جنگ مستقیم با رژیم صهیونیستی و آمریکا. جشنواره امسال با شعار «اندیشه ایرانی؛ روایت جهانی» برگزار شده و ۱۲۸ فیلم ایرانی را در بخش ملی گرد آورده است؛ اما سؤال اساسی اینجاست که این «اندیشه ایرانی» تا چه اندازه توانسته ایرانِ پس از جنگ را روایت کند؟

پاسخ، برخلاف تصور اولیه، نه «غیبت کامل» است و نه «حضور گسترده». تعدادی فیلم مستقیماً از جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه، حملات موشکی، کودکان میناب و تبعات اجتماعی جنگ ساخته شده‌اند؛ حتی بخش مستقلی با عنوان «وطن به روایت من» به آثار جنگ اختصاص یافته است. با این حال، نسبت این آثار با کلیت جشنواره همچنان مسئله‌برانگیز است: از میان ۱۲۸ اثر ملی، تنها بخشی محدود مستقیماً با جنگ اخیر درگیرند.

جشنواره فیلم کوتاه تهران محصول جمهوری اسلامی و یکی از مهم‌ترین نهادهای رسمی تربیت نسل تازه فیلمسازان ایرانی است. بنابراین نسبت آن با انقلاب اسلامی را نمی‌توان فقط با تعداد فیلم‌های «انقلابی» سنجید. مسئله اصلی این است که آیا این جشنواره می‌تواند تحولات تاریخی جامعه ایران را به زبان سینما تبدیل کند یا نه. امسال، پاسخ تا حدی مثبت است.

خود بهروز شعیبی، دبیر جشنواره، گفته است که هنگام انتشار فراخوان، کشور درگیر جنگ رمضان بوده و همین مسئله باعث شده «اندیشه ایرانی» و بازخوانی داشته‌های فرهنگی کشور به یکی از محورهای دوره تبدیل شود.

مهم‌ترین نمود این رویکرد، بخش «وطن به روایت من» است. فهرست این بخش شامل ۱۸ اثر اولیه و مجموعه‌ای از آثار پویش دوم است و دبیرخانه تصریح کرده که محور آنها جنگ و تبعات آن است؛ از «میناب منفی بیست» و «پاپابندری» تا «کاش خانه‌ات پنجره نداشت»، «غیرنظامی»، «خانه هنوز اینجاست» و «۹:۴۰».

با این حال، خود جشنواره تأکید کرده که همه این آثار الزاماً درباره جنگ‌های اخیر نیستند و بخش، مفهوم جنگ را در معنای وسیع‌تر دنبال می‌کند.

اما در بخش اصلی مسابقه نیز نشانه‌های مهمی وجود دارد. «وراپام» یکی از صریح‌ترین نمونه‌هاست. این فیلم که با حمایت مرکز سوره تولید شده، از جنگ ۴۰ روزه شکل گرفته و داستان نوجوانی را روایت می‌کند که پس از اصابت موشک به یک کلانتری وارد موقعیتی تازه می‌شود. تهیه‌کننده اثر نیز صراحتاً گفته ایده فیلم در جریان جنگ شکل گرفته است.

اینجا یک نکته مهم برای سینمای انقلاب وجود دارد: جنگ به‌جای آنکه صرفاً پس‌زمینه‌ای برای نمایش موشک و انفجار باشد، به موقعیتی انسانی تبدیل شده است.

«میناب منفی بیست» نیز از همین جنس است و در فهرست بخش «وطن به روایت من» و بخش داستانی ملی حضور دارد؛ موضوعی که نشان می‌دهد حمله به مدرسه شجره طیبه میناب، به‌عنوان یکی از تلخ‌ترین رخدادهای جنگ اخیر، توانسته وارد سینمای کوتاه شود.

«پاپابندری» نیز از زندگی واقعی پدربزرگ شهید میکائیل میردورقی الهام گرفته و به تجربه جنگ از منظر کودک نزدیک می‌شود. در کنار آنها، «کاش خانه‌ات پنجره نداشت» جنگ را از زاویه خانواده‌ای دنبال می‌کند که حمله موشکی، زندگی‌اش را نابود کرده است.

با این حال، اگر سؤال را صریح‌تر بپرسیم، یک خلأ جدی باقی می‌ماند: آیا برای چنین مقطع تاریخی‌ای، همین میزان کافی است؟

پاسخ دشوار است. ۱۲۸ فیلم ملی داریم، اما آثار مرتبط با جنگ اخیر در اقلیت‌اند. البته نمی‌توان انتظار داشت تمام سینمای کوتاه کشور به جنگ اختصاص پیدا کند؛ فیلم کوتاه باید زندگی روزمره، خانواده، عشق، مسائل اجتماعی و تجربه‌های فردی را هم ثبت کند. اما از سینمایی که خود را ذیل جمهوری اسلامی و با شعار «اندیشه ایرانی» تعریف می‌کند، انتظار می‌رود نسبت روشن‌تری با بزرگ‌ترین حادثه سیاسی ـ امنیتی زمانه خود داشته باشد.

مسئله مهم‌تر این است که بخش قابل توجهی از این واکنش، از دل نهادهای انقلابی نیامده، بلکه محصول واکنش طبیعی فیلمسازان به یک تجربه تاریخی است. «وراپام» با حمایت مرکز سوره ساخته شده، اما حضور آن در جشنواره در کنار آثاری قرار گرفته که از مسیرهای مختلف تولید شده‌اند. بنابراین هنوز نمی‌توان گفت جشنواره توانسته یک «جریان سینمایی منسجم درباره جنگ جدید» ایجاد کند.

از این منظر، جشنواره فیلم کوتاه تهران امسال در یک نقطه میانی ایستاده است: نه می‌توان آن را بی‌اعتنا به انقلاب و جنگ دانست و نه می‌توان ادعا کرد که به اندازه اهمیت تاریخی این رخدادها پاسخ سینمایی داده است.

اتفاقاً مطالبه انقلابی از این جشنواره نباید صرفاً افزایش تعداد فیلم‌های شعاری باشد؛ مطالبه اصلی باید تبدیل تجربه انقلاب، مقاومت و جنگ به زبان سینمایی ماندگار باشد؛ زبانی که بتواند هم شهید میناب را روایت کند، هم ترس و اضطراب خانواده ایرانی را، هم زندگی مردم زیر بمباران را و هم نسبت ایران با آمریکا و رژیم صهیونیستی را.

اگر «اندیشه ایرانی؛ روایت جهانی» قرار است چیزی بیش از یک شعار باشد، آزمون اصلی جشنواره همین‌جاست: آیا سینمای کوتاه ایران می‌تواند «ایرانِ پس از جنگ» را نه فقط به‌عنوان خبر، بلکه به‌عنوان تاریخ، تجربه انسانی و روایت سینمایی ثبت کند؟ پاسخ این سؤال را نه مراسم افتتاحیه، بلکه فیلم‌هایی خواهند داد که از دل این جنگ بیرون آمده‌اند.