به گزارش پایگاه خبری ۵۹۸، روز گذشته، رئیس دولت چهاردهم در آیین تجلیل از مدالآوران المپیادهای علمی جهانی سال ۲۰۲۶، بار دیگر با اظهارات خود درباره بهرهگیری از الگوهای خارجی در مدیریت کشور، زمینهساز بحث و انتقاد شد.
مسعود پزشکیان در این مراسم گفت: «اگر لازم باشد، اساتید را به کشورهایی مثل چین، ترکیه یا ژاپن میفرستیم تا الگوهای موفق را ببینند و متناسب با شرایط کشور اجرا کنند.»
رئیسجمهور همچنین افزود: «اینکه میگوییم آمریکاییها گرفتار شدند، به معنای آن نیست که ما گرفتار نیستیم، ولی با کمک کسانی که دل در گرو این آب و خاک دارند، مشکلات خود را حل خواهیم کرد.»
این سخنان در حالی مطرح شده است که پزشکیان طی هفتههای گذشته نیز بر ضرورت استفاده از دانش و تجربه خارجی در اداره کشور تأکید کرده بود؛ موضوعی که پرسشهایی را درباره جایگاه ظرفیتهای علمی و مدیریتی داخلی و برنامه دولت برای حل مشکلات کشور ایجاد میکند.
تأکید دوباره پزشکیان بر استفاده از مشاوران خارجی
پزشکیان دو هفته پیش، روز چهارشنبه ۱۳ آبانماه ۱۴۰۵، در نشست تخصصی «آمایش هوشمند سرزمین و طرحهای عمرانی» نیز بر استفاده از تجربیات و مشاوران خارجی تأکید کرده و گفته بود:
«بهرهگیری از دانش جهانی و مشاوره با مشاوران خارجی میتواند به راهبردهایی که واقعبینانه هستند، کمک کند و بر اساس شناخت دقیق شرایط شکل بگیرند. در هر استان، با انجام آمایش سرزمینی و استفاده از دانش و تجربه جهانی، میتوان برنامههای عملیاتی را با اختصار و دقت بیشتر تدوین و اجرا کرد. برای این منظور، کافی است بدانیم در چه وضعیتی قرار داریم و چه چشماندازی را دنبال میکنیم.»
رئیسجمهور در همین نشست همچنین مطرح کرده بود که «اجازه استفاده از مشاوران خارجی از رهبر انقلاب اخذ شده است» و افزود:
«اگر میخواهیم در حوزه توسعه سرزمینی از دیگر کشورها عقب نمانیم، باید بر اساس اصول اثباتشده حرکت جهانی و بهترین روشها برای اجرای طرحهای عملیاتی را برگزینیم.»
استفاده از کارشناسان خارجی و محدودیتهای قانون اساسی
این اظهارات در حالی مطرح میشود که اصل هشتاد و دوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تصریح دارد:
«استخدام کارشناسان خارجی از طرف دولت ممنوع است مگر در موارد ضرورت با تصویب مجلس شورای اسلامی.»
بر این اساس، اگر استفاده از کارشناسان خارجی در قالب استخدام دولتی انجام شود، رعایت شرایط مقرر در قانون اساسی ضروری است. البته باید میان استخدام کارشناسان خارجی، دریافت مشاوره علمی، تبادل تجربیات و اعزام متخصصان ایرانی به خارج از کشور تفاوت قائل شد.
با وجود این تمایز حقوقی، مسئله اصلی آن است که چرا با وجود ظرفیت گسترده دانشگاهها، پژوهشگاهها و متخصصان داخلی، رئیسجمهور بارها بر ضرورت مراجعه به تجربیات و مشاوران خارجی تأکید میکند.
این رویکرد پیشتر نیز در دولتهای گذشته مطرح شده و با انتقادهایی مواجه شده بود.
از حناچی تا نعمتزاده؛ سابقه طرح استفاده از مدیران و مشاوران خارجی
پیروز حناچی، شهردار اسبق تهران و از چهرههای اصلاحطلب، در سال ۱۳۹۷ سخنانی مشابه درباره ضرورت استفاده از متخصصان خارجی مطرح کرده بود.
وی گفته بود:
«برای این کار ما به بهترین متخصصان شهری نیاز داریم. مگر ما برای تیم ملی نمیرویم مربی خارجی میگیریم؟ شهرسازی کشور از تیم ملی کشور کمتر است؟ ما باید قبول کنیم که خیلی از تجربیات را نداریم. ما باید قبول کنیم که تجربه منطقهای در مقیاس کلانشهر را بهطور کامل نداریم.»
محمدرضا نعمتزاده، وزیر صنعت، معدن و تجارت دولت اول حسن روحانی نیز پیشتر از ایده استفاده از مدیران خارجی در بخش اقتصادی دفاع کرده و گفته بود:
«من به برخی از شرکتها پیشنهاد واردات مدیران خارجی را دادم که برخی از آنها نیز اقدام به این کار و از این شرایط استقبال کردند. هیچ اشکالی ندارد که برای حضور در بازارهای بینالمللی از مدیران باتجربه خارجی و دانش آنها استفاده کنیم. همانطور که در بخش ورزشی مربی خارجی به کشور میآوریم، در اقتصاد نیز نیازمند آوردن مدیران اقتصادی خارجی هستیم.»
تکرار چنین دیدگاههایی در دولتهای مختلف نشان میدهد که مسئله استفاده از مدیران و مشاوران خارجی، موضوع تازهای در نظام مدیریتی کشور نیست؛ اما درباره میزان ضرورت و حدود آن همچنان اختلافنظر وجود دارد.
روایت محسن هاشمی از تذکر رهبر انقلاب به شهردار تهران
در همین زمینه، محسن هاشمی، رئیس اسبق شورای شهر تهران، در یادداشتی در روزنامه اعتماد، روایتی از تذکر رهبر انقلاب به پیروز حناچی درباره استفاده از مشاوران خارجی منتشر کرده بود.
وی نوشته بود:
«در دوران شورای شهر پنجم همراه با جناب آقای حناچی، شهردار وقت تهران، برای مراسم نماز جماعت ظهر و عصر به دفتر رهبری رفتیم و با دیگران نماز را به امامت آیتالله خامنهای خواندیم. بعد از نماز فرصت کوتاهی پیش آمد که در میان هیاهوی حاضران چند کلمهای هم ایستاده با ایشان صحبت کنم.»
محسن هاشمی در ادامه این روایت آورده بود:
«ایشان به آقای حناچی تذکر دادند که گویا شهرداری قصد استفاده از مشاور خارجی برای بررسی و طراحی بعضی از پروژهها و مسائل مبتلابه در شهرداری را دارد و فرمودند به اندازه کافی در کشور در این زمینهها عالم و کارشناس برجسته و مبرز وجود دارد و با یک جمله آقای حناچی را از این کار پرهیز دادند.»
این روایت، بار دیگر اهمیت توجه به ظرفیتهای کارشناسی داخلی و استفاده از توان متخصصان ایرانی در تصمیمگیریهای مدیریتی را برجسته میکند.
دو سال از دولت گذشت؛ برنامه اجرایی کجاست؟
اکنون پرسش اساسی آن است که تأکید مکرر رئیسجمهور بر مطالعه الگوهای خارجی و استفاده از مشاوران بینالمللی، چه دستاورد مشخصی برای حکمرانی و مدیریت کشور به همراه خواهد داشت؟
تردیدی نیست که شناخت تجربیات موفق دیگر کشورها و بهرهگیری از دستاوردهای علمی جهان، در صورت انطباق با نیازها و شرایط بومی، میتواند مفید باشد؛ اما مسئله زمانی محل انتقاد قرار میگیرد که این رویکرد جایگزین ارائه برنامه روشن و استفاده مؤثر از توان کارشناسان داخلی شود.
جمهوری اسلامی ایران در حوزههای مختلف علمی، صنعتی، دفاعی و فناوری به ظرفیتهای قابل توجهی دست یافته و متخصصان ایرانی در بسیاری از عرصهها توانایی حل مسائل پیچیده را به نمایش گذاشتهاند.
در چنین شرایطی، تکرار سخنانی که ممکن است تصویری از ناتوانی مدیریتی کشور ارائه دهد، بدون تبیین برنامههای عملیاتی و نتایج قابل اندازهگیری، نمیتواند پاسخگوی مطالبات عمومی باشد.
بیش از دو سال از آغاز فعالیت دولت چهاردهم گذشته است؛ با این حال، رئیسجمهور همچنان بر ضرورت مطالعه الگوها، یافتن راهکارهای جدید و دریافت پیشنهاد برای حل مشکلات تأکید میکند.
این وضعیت، پرسش مهمی را ایجاد میکند: دولت چه برنامه مشخص، زمانبندیشده و قابل ارزیابی برای رفع مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم دارد و نتایج آن تاکنون چه بوده است؟
مردم بیش از آنکه منتظر شنیدن ضرورت مطالعه تجربه کشورهای دیگر باشند، انتظار دارند آثار برنامههای دولت را در ثبات اقتصادی، کنترل تورم، بهبود قدرت خرید و افزایش کیفیت خدمات عمومی مشاهده کنند.
تجربه برجام؛ از وعده تحول اقتصادی تا استفاده از خدمات خارجی در قطارها
موضوع استفاده از ظرفیتهای خارجی، یادآور برخی تصمیمهای اقتصادی و مدیریتی دولت یازدهم در دوران اجرای برجام نیز هست.
در آن مقطع، در حالی که افکار عمومی انتظار داشت توافق هستهای زمینهساز تحول در زیرساختهای صنعتی و حملونقل کشور شود، موضوع همکاری با یک شرکت اتریشی در بخش خدمات پذیرایی قطارهای مسافری مطرح شد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده در آن دوره، فردریش اشتیفت، سفیر وقت اتریش در تهران، از همکاری در حوزه کیترینگ راهآهن جمهوری اسلامی ایران سخن گفته بود.
کیترینگ شامل مجموعه خدمات آمادهسازی، طبخ و توزیع غذا و نوشیدنی برای پذیرایی از مسافران قطار است.
طرح این همکاری در آن زمان با انتقادهایی همراه شد؛ منتقدان معتقد بودند در شرایطی که صنعت حملونقل ریلی کشور نیازمند توسعه زیرساختها، نوسازی ناوگان و انتقال فناوریهای پیشرفته است، برجستهسازی همکاری در بخش خدمات پذیرایی نمیتواند نمادی از دستاوردهای بزرگ اقتصادی برجام باشد.
این تجربه نشان داد که صرف حضور شرکتها یا متخصصان خارجی، بدون تعیین اولویتهای ملی و ارزیابی دستاوردهای واقعی، لزوماً به معنای پیشرفت اقتصادی نیست.
اولویت کشور؛ استفاده از ظرفیت داخلی و ارائه برنامه عملیاتی
مسئله اصلی در اداره کشور، مخالفت با دانش جهانی یا نادیده گرفتن تجربیات موفق دیگر کشورها نیست؛ بلکه ضرورت استفاده هدفمند از این تجربیات در کنار اتکا به ظرفیتهای علمی، تخصصی و مدیریتی داخلی است.
دولت چهاردهم باید روشن کند که مطالعه الگوهای خارجی چگونه به تصمیمهای اجرایی تبدیل خواهد شد، چه دستگاههایی مسئول اجرای آنها هستند و مردم در چه بازه زمانی نتایج این اقدامات را مشاهده خواهند کرد.
تأکید مکرر بر ضرورت یافتن راهکار، بدون ارائه نتایج ملموس، ممکن است این برداشت را تقویت کند که دولت همچنان در مرحله شناخت مسائل و جستوجوی برنامه قرار دارد.
در شرایطی که اقتصاد کشور با مشکلات جدی مواجه است و معیشت مردم نیازمند تصمیمهای مؤثر و فوری است، انتظار میرود دولت بهجای تکرار کلیات، برنامههای اجرایی، منابع مالی، زمانبندی و شاخصهای ارزیابی عملکرد خود را بهصورت شفاف ارائه کند.



