در ادامه سیاست فشار حداکثری واشنگتن علیه جمهوری اسلامی ایران، اظهارات تازه مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، درباره تأثیر محاصره دریایی و فشار اقتصادی بر معیشت ایرانیان، با واکنش تند وزارت امور خارجه کشورمان همراه شد؛ اظهاراتی که بار دیگر نشان میدهد دولت آمریکا فشار بر زندگی روزمره مردم ایران را به یکی از ابزارهای اصلی خود برای تغییر محاسبات سیاسی تهران تبدیل کرده است.
روبیو روز سهشنبه ۱۹ آبانماه، در حاشیه نشست وزیران امور خارجه گروه هفت در پاریس، درباره آثار محاصره دریایی و محدودیتهای صادرات نفت ایران سخن گفت و مدعی شد با پایان یافتن محمولههای نفتی باقیمانده که پیش از تشدید محاصره از محدودیتها عبور کردهاند، بخش عمده درآمدهای نفتی ایران از بین خواهد رفت.
وزیر امور خارجه آمریکا در بخشی از اظهارات خود گفت: «آنها بالاخره باید غذا بخورند؛ بالاخره باید بتوانند حقوق نیروهای خود و نیروهای امنیتیشان را پرداخت کنند.»
وی همچنین تأکید کرد که فشار اقتصادی علیه ایران در آینده تشدید خواهد شد و دولت آمریکا با همکاری وزارت خزانهداری و نهادهای اطلاعاتی، مسیرهای دور زدن تحریمها را محدود خواهد کرد.
واکنش بقایی؛ آمریکا ایرانیان را به گرسنگی تهدید میکند
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، شنبهشب ۲۳ آبانماه در واکنش به اظهارات روبیو در شبکه اجتماعی ایکس نوشت:
«وزیر امور خارجه آمریکا با این بیان که “آنها بالاخره باید غذا بخورند”، وقیحانه ایرانیان را تهدید به تحمیل گرسنگی میکند.»
وی این اظهارات را اعتراف دیگری به رویکرد واشنگتن در پیگیری سیاستهایی دانست که به گفته او مصداق جنایت جنگی و تروریسم اقتصادی علیه ایران است.
بقایی با اشاره به دههها تحریم، تهدید، فشار و اقدامات خصمانه آمریکا تأکید کرد که واشنگتن همچنان همان سیاستهای شکستخورده گذشته را با نامها و صورتبندیهای جدید تکرار میکند.
سخنگوی وزارت خارجه همچنین با اشاره به دیدگاه باربارا تاکمن، مورخ آمریکایی، درباره «راهپیمایی حماقت»، رویکرد واشنگتن را نمونهای از اصرار یک دولت بر ادامه مسیری فاجعهبار توصیف کرد؛ مسیری که بهرغم مشاهده نتایج نامطلوب، همچنان با شدت بیشتری دنبال میشود.
تغییر ابزار جنگ؛ از حملات نظامی تا محاصره اقتصادی
اظهارات روبیو در شرایطی مطرح میشود که گزارشهای اخیر رسانههای بینالمللی از تردید دونالد ترامپ درباره آغاز دور جدید حملات نظامی علیه ایران حکایت دارد.
در همین چارچوب، وزیر امور خارجه آمریکا در نشست پاریس مدعی شده است که فشار اقتصادی کنونی علیه ایران به اندازهای افزایش یافته که واشنگتن در شرایط فعلی نیازی به انجام عملیات نظامی گسترده جدید نمیبیند.
به گفته روبیو، محدود شدن درآمدهای نفتی ایران و مسدود شدن مسیرهای فروش نفت، میتواند فشار بیشتری بر اقتصاد کشور وارد کند و محاسبات تهران را تغییر دهد.
این اظهارات نشان میدهد که دستکم در بخشی از محاسبات دولت آمریکا، فشار اقتصادی و محاصره دریایی بهعنوان جایگزینی برای تشدید فوری عملیات نظامی مورد توجه قرار گرفته است.
با این حال، تغییر ابزار فشار به معنای تغییر اهداف واشنگتن نیست؛ چراکه مقامهای آمریکایی همچنان از محاصره، تحریم و فشار اقتصادی بهعنوان اهرمهایی برای وادار کردن ایران به پذیرش مطالبات خود سخن میگویند.
محاصره اقتصادی؛ فشار بر دولت یا زندگی مردم؟
یکی از مهمترین ابعاد اظهارات وزیر امور خارجه آمریکا، ارتباط مستقیمی است که میان محدودیت درآمدهای نفتی ایران و تأمین نیازهای اساسی مردم برقرار میکند.
وقتی مقام ارشد دستگاه دیپلماسی آمریکا از ضرورت غذا خوردن ایرانیان در توضیح آثار محاصره اقتصادی سخن میگوید، این پرسش مطرح میشود که فشار مورد نظر واشنگتن صرفاً متوجه ساختار سیاسی کشور است یا معیشت عمومی جامعه را نیز هدف قرار داده است.
در اقتصاد ایران، درآمدهای نفتی علاوه بر نقش آن در تأمین منابع ارزی دولت، بر ظرفیت واردات کالاهای اساسی، تأمین مواد اولیه، منابع مالی تولید و ثبات بازار ارز نیز اثرگذار است.
از این رو، محدودسازی صادرات نفت و ایجاد اختلال در مبادلات تجاری میتواند آثار خود را در بخشهای مختلف اقتصاد و زندگی خانوارها نشان دهد؛ هرچند میزان و گستره این آثار به توان مدیریت اقتصادی کشور، مسیرهای تجاری جایگزین و سیاستهای داخلی نیز بستگی دارد.
نکته قابل توجه آن است که حتی اگر هدف اعلامی آمریکا فشار بر ساختار حاکمیتی ایران باشد، محدودیتهای گسترده اقتصادی میتواند هزینههای آن را به بخشهای غیرنظامی جامعه نیز منتقل کند.
تناقض ادعای حمایت از مردم ایران با سیاست محاصره
دولت آمریکا در سالهای گذشته بارها مدعی شده است که سیاست تحریمهای این کشور متوجه مردم ایران نیست و هدف آن صرفاً تغییر رفتار حاکمیت جمهوری اسلامی است.
با این حال، اظهارات اخیر روبیو درباره پایان یافتن درآمدهای نفتی ایران و ضرورت غذا خوردن مردم، بار دیگر این پرسش را درباره مرز میان فشار سیاسی و آسیب رساندن به معیشت عمومی مطرح کرده است.
اگرچه واشنگتن تحریمهای خود را ابزاری برای فشار بر دولت ایران معرفی میکند، اما در عمل محدودیت صادرات نفت، مبادلات مالی و حملونقل دریایی میتواند بر دسترسی کشور به منابع ارزی و تأمین نیازهای اقتصادی اثر بگذارد.
از این منظر، اظهارات اخیر وزیر امور خارجه آمریکا با ادعای جداسازی کامل فشار بر حاکمیت از زندگی مردم ایران سازگاری روشنی ندارد.
پاسخ ایران به فشار اقتصادی؛ ضرورت تقویت اقتصاد داخلی
در برابر این رویکرد، یکی از مهمترین موضوعات پیش روی سیاستگذاران کشور، کاهش آسیبپذیری اقتصاد در برابر فشارهای خارجی است.
تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی، توسعه روابط تجاری با کشورهای همسایه، تقویت تولید داخلی، مدیریت منابع ارزی و جلوگیری از وابستگی تأمین کالاهای اساسی به مسیرهای محدود تجاری، از جمله اقداماتی است که میتواند آثار فشار خارجی را کاهش دهد.
همچنین هماهنگی میان دستگاههای اقتصادی، بانک مرکزی، وزارتخانههای مرتبط و بخش خصوصی برای حفظ زنجیره تأمین کالاهای اساسی، در شرایط تشدید محدودیتهای خارجی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در کنار این اقدامات، پیگیری حقوقی و دیپلماتیک آثار محاصره اقتصادی بر زندگی غیرنظامیان نیز میتواند به یکی از محورهای مطالبهگری ایران در مجامع بینالمللی تبدیل شود.
محاصره به جای جنگ؛ راهبرد تازه یا ادامه همان سیاست فشار؟
مجموع اظهارات اخیر مقامهای آمریکایی نشان میدهد واشنگتن همچنان به دنبال استفاده از ابزارهای اقتصادی برای تغییر محاسبات جمهوری اسلامی ایران است؛ ابزاری که اکنون در کنار تهدید نظامی و محدودیتهای دریایی قرار گرفته است.
در چنین شرایطی، سخنان روبیو را نمیتوان صرفاً یک اظهارنظر درباره وضعیت اقتصادی ایران تلقی کرد؛ بلکه این اظهارات تصویری روشن از نگاه بخشی از دولت آمریکا به معیشت مردم ایران بهعنوان یکی از اهرمهای فشار سیاسی ارائه میدهد.
واکنش وزارت امور خارجه نیز نشان میدهد تهران این رویکرد را ادامه سیاست خصمانه واشنگتن علیه ملت ایران میداند و آن را در چارچوب تروریسم اقتصادی و تهدید علیه امنیت انسانی ارزیابی میکند.
اکنون پرسش اساسی این است که آیا واشنگتن با تشدید محاصره اقتصادی میتواند به اهداف سیاسی خود دست یابد یا بار دیگر با تکرار سیاست فشار، به افزایش بیاعتمادی و پیچیدهتر شدن مسیر دیپلماسی منجر خواهد شد.



