به گزارش پایگاه خبری ۵۹۸، توزیع یارانه بنزین بر اساس کد ملی سرپرست خانوار، تنها یک روش عادلانهتر برای توزیع فعلی بنزین است که بر اساس دارا بودن خودرو صورت میگیرد. روشن است که مالکیت خودرو معیار نامناسبی برای توزیع یارانهای اختصاصی است که منابع عمومی از آن برداشت میشود. ممکن است گفته شود کسانی که فاقد خودرو هستند نیز علاوه بر اینکه از یارانه حملونقل عمومی بهرهمند میشوند، از اثرات غیرمستقیم بنزین ارزان نیز منتفع میشوند.
نخست آنکه همه افراد، چه مالکان خودرو و چه کسانی که فاقد خودرو هستند، از اثرات غیرمستقیم بنزین یارانهای برخوردار میشوند. دوم آنکه این استدلال زمانی قابل قبول است که حملونقل عمومی از همان کیفیت و سهولتی برخوردار باشد که حملونقل با خودرو شخصی واجد آن است و میزان یارانهای که دارندگان خودرو شخصی به واسطه بنزین ارزان از آن برخوردار میشوند، با یارانهای که فاقدین خودرو از حملونقل ارزان عمومی دریافت میکنند، برابر باشد؛ امری که با وضعیت کنونی حملونقل عمومی منتفی است.
اما پرسش بنیادیتر آن است که اساساً مبنای توزیع یارانه بنزین چیست؟ پاسخ به این پرسش میتواند نشان دهد که آیا مالکیت خودرو میتواند معیار مناسبی برای توزیع آن باشد یا خیر.
معنای اجتماعی بنزین و مبنای توزیع یارانه
رئیسجمهور محترم بیان داشتهاند که «چه کسی گفته دولت باید بنزین ۱۳۰ هزار تومانی بخرد و بعد آن را ۱۵۰۰ تومان بفروشد؟» این استفهام انکاری آقای پزشکیان بدین معناست که وی از معنای اجتماعی بنزین اطلاعی ندارد. همانگونه که مایکل والزر در کتاب «حوزههای عدالت» بیان کرده است، معنای خیرهای اجتماعی است که معیار توزیعی آن را تعیین میکند.
قیمت بنزین در جامعه کنونی در پیوند وثیقی با تورم در دیگر کالاها و خیرهای اجتماعی قرار دارد؛ بهطوریکه افزایش اندکی در قیمت بنزین به جهش چندبرابری در سایر کالاها میانجامد. این بدان معناست که بنزین در نظر جامعه یک کالای اساسی است.
ممکن است ادعا شود که این پیوند و همبستگی، غیرمنطقی و نادرست است. اما این امر نیز دلیل موجهی برای حذف یارانه بنزین نیست، چرا که ابتدا باید این رابطه غیرمنطقی را حذف کرد و در مرحله بعدی به حذف یارانه اقدام کرد.
اما در وضعیت فعلی، پرسش اساسی آن است که مبنای توزیع یارانه بنزین چیست؟
در حال حاضر «مالکیت خودرو» معیار توزیع یارانه بنزین است. این معیار توزیعی میتوانست عادلانه باشد اگر همه افراد جامعه دارای خودرو شخصی میبودند. اما در شرایطی که حدود نیمی از جامعه فاقد خودرو هستند، این معیار به روشنی خلاف عدالت است.
یارانه بنزین باید برای «حق جابهجایی» باشد
معیار توزیعی «مالک خودرو بودن»، وسیله را با هدف اشتباه گرفته است. فهم اجتماعی از بنزین در نسبت مستقیم با حملونقل و جابهجایی قرار دارد. لذا هدف از یارانه بنزین، دسترسی به حملونقل و جابهجایی ارزان است. خودرو صرفاً ابزاری برای این هدف است.
اگر کسی فاقد خودرو باشد، نیاز وی به جابهجایی از میان نمیرود. لذا ناچار خواهد بود از ابزارهای دیگری برای جابهجایی استفاده کند. از آنجا که حدود نیمی از جامعه ما از داشتن خودرو شخصی محروم هستند، از یارانه بنزین به میزانی که دارندگان خودرو بهرهمند میشوند، محروم هستند.
در حالی که مالکان خودرو هم از یارانه مستقیم بنزین استفاده میکنند و هم از اثرات غیرمستقیم ضدتورمی آن و هم از یارانه حملونقل عمومی.
یارانه بنزین جدای از هزینههای ایجاد و حفظ زیرساختهایی است که برای جابهجایی خودروها و جلوگیری از ترافیک، نظیر آسفالت خیابانها و ساخت بزرگراهها، از بیتالمال پرداخت میشود؛ ترافیکی که عمدتاً محصول استفاده از خودروهای شخصی است.
وقتی معنای اجتماعی بنزین بر حملونقل و جابهجایی دلالت دارد، باید معیار توزیعی آن نیز حق جابهجایی و در دسترس بودن حملونقل آسان و ارزان باشد.
وقتی خودرو شخصی تنها یکی از شیوههای دسترسی به حملونقل است، اعطای یارانه اختصاصی از منابع عمومی فقط به صاحبان خودرو، خلاف عدالت است.
یارانه بنزین و مسئله عدالت اجتماعی
این بیعدالتی زمانی حادتر میشود که یارانه اختصاصی به کسانی پرداخت میشود که علیالقاعده از وضعیت مالی بهتری برخوردار هستند. یارانه عمومی حملونقل در اختیار همه، از جمله مالکان خودرو، قرار دارد.
حتی از نظر فیلسوف لیبرالی نظیر جان رالز نیز نابرابری در صورتی موجه است که به سود محرومترین افراد جامعه باشد. و حال آنکه نابرابری در توزیع یارانه بنزین به نفع اقشار برخوردارتر است.
ممکن است گفته شود که در شرایط فعلی کشور نمیتوان به کسانی که فاقد خودرو هستند نیز یارانه بنزین پرداخت کرد. این استدلال ناظر به مصلحت است و نه عدالت.
در وضعیتهای بحرانی معمولاً نمیتوان بهطور کامل به اصول عدالت عمل کرد. اما این امر به معنای درست بودن شیوه کنونی توزیع یارانه اختصاصی برای دهکهای بالایی جامعه نیست و به محض رفع شدن محدودیتهای کنونی، باید این شیوه ناعادلانه توزیع یارانه اصلاح شود.
منبع: عصر ایرانیان
