مقاومت عراق زیر فشار واشنگتن و متحدان منطقه‌ای؛ معادله حساس جرف‌النصر
مقاومت عراق زیر فشار واشنگتن و متحدان منطقه‌ای؛ معادله حساس جرف‌النصر
هم‌زمان با افزایش فشارهای آمریکا بر دولت عراق برای محدودسازی گروه‌های مقاومت، تحولات امنیتی در منطقه راهبردی جرف‌النصر و گزارش‌هایی درباره تحرکات بقایای داعش، نگرانی‌ها از شکل‌گیری بحرانی گسترده‌تر در این کشور را افزایش داده است. در این میان، اختلاف بر سر حضور نیروهای مقاومت، مدیریت منابع نفتی عراق و نقش‌آفرینی بازیگران منطقه‌ای، ابعاد تازه‌ای از تنش میان بغداد و جریان‌های مقاومت را آشکار کرده است.

واشنگتن حتی پرداخت پول صادرات نفت عراق را به حذف جریان‌های مقاومت از صحنه سیاسی و امنیتی این کشور و نیز کنار گذاشتن افراد وابسته به مقاومت از ساختار دولت منوط کرد.

فشار اقتصادی آمریکا بر عراق و مسئله درآمدهای نفتی

این در حالی بود که نخست‌وزیر عراق، به‌منظور جلب نظر دولت آمریکا، برای افزایش مبالغی که وزارت خزانه‌داری این کشور هر ۲۰ روز یک‌بار و تحت تشریفات خاص در اختیار عراق قرار می‌داد، از ۲۵۰ میلیون دلار به نزدیک دو میلیارد دلار تلاش کرد.

با این حال، ظاهراً ترامپ با پرداخت ۳۵۰ میلیون دلار در هر ۲۰ روز موافقت کرد و هم‌زمان به اطلاع علی الزیدی رساند که مبلغ ۳۸ میلیارد دلار از وجوه عراق را برای جبران خسارت‌هایی که مقاومت عراق به مؤسسات و افراد آمریکایی وارد کرده است، برداشت کرده است.

اما این برداشت کلان، به‌جای آنکه با اعتراض طرف عراقی مواجه شود، با استقبال نخست‌وزیر همراه شد؛ به‌گونه‌ای که وی مدعی شد توانسته سقف پرداخت‌ها را تا ۶۰ درصد افزایش دهد.

تناقض میان درآمد نفتی عراق و منابع در اختیار بغداد

نکته قابل توجه آن است که دولت عراق درآمد ناشی از صادرات نفت خود در سال آینده میلادی را ۱۳۰ میلیارد دلار پیش‌بینی کرده و در سال جاری نیز، با وجود محدودیت‌های صادراتی ناشی از جنگ در منطقه، دست‌کم ۹۰ میلیارد دلار صادرات نفت داشته است.

بر اساس محاسبات مطرح‌شده در این تحلیل، دولت عراق در سال جاری تنها حدود ۲۰ درصد از درآمدهای نفتی خود را در اختیار داشته و بخش عمده باقی‌مانده به‌صورت مصادره یا بلوکه‌شده در اختیار وزارت خزانه‌داری آمریکا قرار گرفته است.

همچنین اگر موافقت اخیر ترامپ در دیدار با الزیدی در واشنگتن اجرایی شود، به ادعای نویسنده، همچنان تنها بخش محدودی از درآمدهای نفتی در اختیار بغداد قرار خواهد گرفت.

این در حالی است که حتی همین میزان دسترسی نیز به محدودسازی مرحله‌ای مقاومت ضدآمریکایی و ضدصهیونیستی منوط شده است.

نقش عربستان و امارات در تحولات جرف‌النصر

یک سر دیگر آشوب اخیر علیه جریان مقاومت در منطقه بسیار حساس جرف‌النصر، واقع در جنوب استان بغداد و شمال استان بابل، به آنچه نقشه مشترک اماراتی ـ سعودی با محوریت ابوظبی خوانده می‌شود، بازمی‌گردد.

دخالت‌های امنیتی این دو دولت منطقه‌ای البته موضوع تازه‌ای نیست و به ادعای نویسنده، سابقه‌ای حدود ۲۵ ساله دارد که از زمان سقوط حکومت بعث آغاز شده است.

با این حال، تحولات یک سال اخیر منطقه و به‌ویژه شکست‌هایی که عربستان و امارات از مقاومت یمن متحمل شده‌اند، به این دخالت‌ها در عراق شتاب بیشتری بخشیده و آن را آشکارتر کرده است.

در این میان، روی کار آمدن شخصیتی که از نظر نویسنده وابستگی فکری و عملی شدیدی به امارات دارد نیز به تقویت این روند کمک کرده است.

علی الزیدی در دوره کوتاه نخست‌وزیری خود، در عمل به‌عنوان متحد عربستان و امارات ظاهر شده و به اعتقاد نویسنده، در مواردی در برابر مصالح اسلامی و منافع جریان‌های مقاومت منطقه قرار گرفته است.

جرف‌النصر؛ منطقه‌ای راهبردی در معادلات امنیتی عراق

برخی رسانه‌های عراقی اسنادی منتشر کرده‌اند که به ادعای آن‌ها نشان می‌دهد عربستان و امارات در تلاش‌اند منطقه حساس جرف‌النصر را به مرکز شکل‌گیری بحرانی بزرگ برای بی‌ثبات‌سازی عراق و اجرای اهداف گسترده‌تر علیه مقاومت منطقه تبدیل کنند.

این منطقه که پیش‌تر با نام جرف‌الصخر شناخته می‌شد، به دلیل موقعیت جغرافیایی و اهمیت امنیتی خود، همواره از نقاط حساس عراق بوده است.

سابقه حضور گروه‌های تروریستی در جرف‌النصر

به روایت این یادداشت، جرف‌النصر طی حدود ۲۳ سال، ابتدا تحت سیطره گروه تروریستی «التوحید و الجهاد» به سرکردگی ابومصعب الزرقاوی و سپس تحت سیطره داعش به سرکردگی ابوبکر البغدادی قرار داشت.

این منطقه سرانجام طی عملیاتی سخت که نویسنده نقش فرماندهی شهید حاج قاسم سلیمانی را در آن برجسته می‌داند، از کنترل گروه‌های تروریستی خارج شد.

اهمیت این منطقه سبب شده است که هرگونه تحرک امنیتی در آن، پیامدهایی فراتر از یک اختلاف محلی داشته باشد.

اتهام قاچاق نفت علیه کتائب حزب‌الله و واکنش مقامات محلی

برخی رسانه‌های اماراتی و سعودی به‌طور هماهنگ اتهاماتی علیه نیروهای مقاومت مستقر در جرف‌النصر مطرح کرده‌اند.

از جمله این اتهامات، ادعای قاچاق نفت از سوی کتائب حزب‌الله در منطقه جرف‌النصر است.

این در حالی است که به گزارش منابع مورد اشاره نویسنده، مقامات محلی از جمله استاندار بابل و هیئتی از نمایندگان مجلس عراق، پس از بررسی موضوع، این اتهامات را تکذیب کرده‌اند.

با وجود این، گزارش شده است که الزیدی در واکنش به این تکذیب‌ها، استاندار و ۹ نفر دیگر از مقامات محلی را برکنار کرده است.

هشدار فرمانده حشدالشعبی درباره احتمال درگیری

در همین زمینه، سرلشکر علی الحمدانی، از فرماندهان ارشد حشدالشعبی، اعلام کرد که رسانه‌های مخالف درصدد سوق دادن اوضاع به سمت برخورد و درگیری هستند.

وی روز چهارشنبه با رد این ادعا که جرف‌النصر به محل استقرار انحصاری کتائب حزب‌الله تبدیل شده است، تصریح کرد که یگان‌هایی از پلیس فدرال و ارتش عراق در کنار نیروهای حشدالشعبی در این منطقه حضور دارند.

این اظهارات نشان می‌دهد که اختلافات موجود تنها به مسئله حضور یک گروه مقاومت محدود نیست و ابعاد گسترده‌تری از ترتیبات امنیتی منطقه را دربرمی‌گیرد.

نشانه‌های احتمال شکل‌گیری بحرانی گسترده‌تر در عراق

درگیری‌های امنیتی میان گروه‌های مختلف در عراق بی‌سابقه نیست.

از زمان سقوط حکومت صدام حسین، این کشور بارها شاهد تنش‌های امنیتی و اختلافات سیاسی بوده است.

با این حال، آنچه امروز در پس‌زمینه تنش میان دولت عراق و جریان‌های مقاومت ضدآمریکایی و ضدصهیونیستی و همچنین بازیگران منطقه‌ای مرتبط با آن‌ها مشاهده می‌شود، از نگاه نویسنده، فراتر از یک رخداد محدود امنیتی است.

چند خبر و تحول در اطراف جرف‌النصر، نگرانی‌ها درباره احتمال وجود طرحی گسترده‌تر را افزایش داده است.

گزارش انتقال ۱۵۰۰ زندانی داعش از سوریه به عراق

حدود دو ماه پیش، گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه آمریکایی‌ها در هماهنگی با دولت جولانی در سوریه، دست‌کم ۱۵۰۰ زندانی خطرناک داعش را از زندانی در سوریه آزاد کرده و به عراق منتقل کرده‌اند.

برخی اخبار نیز حاکی از آن است که این عناصر تکفیری در مناطق بیابانی استان الانبار و در مجاورت مرزهای سوریه، اردن و عربستان مستقر شده و برای بازپس‌گیری جرف‌النصر آماده می‌شوند.

این گزارش‌ها، به‌ویژه درباره تعداد افراد، نحوه انتقال و هدف عملیاتی آنان، نیازمند تأیید مستقل است.

در همین ارتباط، فردی که از او به‌عنوان معاون سابق داعش یاد شده و چند سالی است از این گروه جدا شده است، سه روز پیش اعلام کرد که داعش به جرف‌الصخر، نام پیشین جرف‌النصر، به‌عنوان منطقه‌ای مهم و راهبردی نگاه می‌کند.

تشدید تدابیر امنیتی در مرزهای غربی عراق

خبر مهم دیگر به ۱۳ آبان بازمی‌گردد؛ زمانی که یک منبع امنیتی در استان الانبار اعلام کرد در پی افزایش نگرانی‌ها درباره تحولات غرب این استان، نیروهای امنیتی، حشدالشعبی و سایر یگان‌های دستگاه‌های امنیتی، تدابیر شدیدی را در گذرگاه‌های مرزی به اجرا گذاشته‌اند.

این تدابیر در گذرگاه‌های طریبیل در مرز اردن، الولید و القائم در مرز سوریه و عرعر در مرز عربستان اعمال شده است.

بر اساس این گزارش، اقدامات یادشده در پی رصد تحرکات مشکوک بقایای داعش در صحرای غربی عراق صورت گرفته است.

هشدار فرمانده کتائب حزب‌الله درباره بازگشت تکفیری‌ها

در همین شرایط، ابوحسین الحمیداوی، فرمانده کتائب حزب‌الله عراق، روز چهارشنبه در بیانیه‌ای خطاب به رزمندگان این گروه هشدار داد:

«آینده، چالش‌های بزرگی را در خود دارد و مقابله با این چالش‌ها به نیروهایی نیاز دارد که از صبر، پایداری و احساس مسئولیت بالایی برخوردار باشند.»

وی همچنین تأکید کرد که تا زمانی که نفسی در وجود نیروهای مقاومت باقی است، اجازه بازگشت قاتلان، جنایتکاران و تکفیری‌ها داده نخواهد شد.

این موضع‌گیری را می‌توان نشانه‌ای از نگرانی جدی نیروهای مقاومت نسبت به تحولات امنیتی پیش رو دانست.

جایگاه مقاومت عراق در معادلات منطقه‌ای

برای درک اهمیت تحولات جرف‌النصر، باید نقش مقاومت عراق و به‌طور کلی مقاومت منطقه را در منازعات جاری غرب آسیا نیز مورد توجه قرار داد.

در این میان، مقاومت عراق در کنار دو ضلع لبنانی و یمنی، از جایگاه مهمی برخوردار است.

اهمیت مقاومت عراق از آن جهت بیشتر می‌شود که جغرافیای این کشور با جمهوری اسلامی ایران پیوستگی مستقیم دارد و همین ویژگی، نقش آن را در معادلات امنیتی منطقه حساس‌تر می‌کند.

از این منظر، تلاش برای محدودسازی مقاومت عراق تنها یک مسئله داخلی این کشور نیست، بلکه می‌تواند بر موازنه قدرت در سراسر منطقه تأثیر بگذارد.

موضع دولت عراق درباره جنگ احتمالی ایران و آمریکا

دولت الزیدی، به اعتقاد نویسنده، تحت تأثیر و فشار آمریکا، امارات و عربستان اعلام کرده است که در صورت وقوع جنگی دوباره میان آمریکا و ایران، عراق موضع بی‌طرفی اتخاذ خواهد کرد و وارد جنگ نخواهد شد.

این موضع، از نگاه نویسنده، با دیدگاه بخش‌هایی از مردم، مرجعیت و شماری از شخصیت‌های سیاسی عراق تفاوت دارد.

دولت عراق پس از اعلام این سیاست، تلاش کرد آن را به‌عنوان موضعی ملی تثبیت کند و سایر جریان‌ها را نیز به تبعیت از آن وادارد.

در ادامه، با طرح موضوع انحصار سلاح در اختیار دولت، محدودیت‌هایی علیه واحدهای مقاومت عراق آغاز شد.

با این حال، این اقدامات نتوانست به سطحی برسد که برای آمریکا و عربستان اطمینان‌بخش باشد.

دستور ورود ارتش به جرف‌النصر در ۲۵ آبان

در ادامه این روند، به گزارش منابع مورد استناد یادداشت، دولت عراق در ۲۵ آبان دستور ورود ارتش به جرف‌النصر را صادر کرد؛ اقدامی که احتمال برخورد میان نیروهای دولتی و گروه‌های مقاومت را افزایش داد.

در این میان، کتائب حزب‌الله با صدور بیانیه‌ای، ضمن استقبال از ورود یگان‌های جدید ارتش، پلیس فدرال، وزارت کشور، وزارت دفاع و حشدالشعبی، با خروج نیروهای خود از منطقه حساس جرف‌النصر مخالفت کرد.

این موضع نشان داد که کتائب حزب‌الله میان حضور نیروهای رسمی امنیتی عراق و کنار گذاشتن موقعیت عملیاتی مقاومت تفاوت قائل است.

توافق برای جلوگیری از درگیری و حفظ سلاح مقاومت

پس از افزایش تنش‌ها، کمیته‌ای با حضور ابوحسین الحمیداوی، فالح فیاض و ابوحسن العامری تشکیل شد.

در جریان گفت‌وگوهای این کمیته، توافقاتی با هدف جلوگیری از درگیری و حل مسئله حضور عملیاتی نیروها، همراه با حفظ سلاح مقاومت، به دست آمد.

یکی از افراد نزدیک به مقاومت که از مباحث این نشست اطلاع داشته است، اعلام کرد نتایج مثبتی برای پایان دادن به بحران جرف‌النصر حاصل شده است.

این توافق را می‌توان گامی مهم در مسیر جلوگیری از برخورد نظامی میان نیروهای عراقی و حفظ آرامش در منطقه دانست.

ضرورت هوشیاری در برابر عوامل تداوم بحران

با وجود خوش‌بینی نسبت به توافق اخیر و اقدامات شایسته تقدیری که برای حفظ سلاح مقاومت و جلوگیری از تنش امنیتی میان دولت و گروه‌های مقاومت انجام شده است، نمی‌توان از استمرار عوامل بحران‌آفرین غافل شد.

فشارهای خارجی، اختلافات داخلی و نگرانی از تحرکات مجدد گروه‌های تروریستی همچنان از جمله عواملی هستند که می‌توانند توافق‌های امنیتی را با چالش مواجه کنند.

از این رو، هرچند دستیابی به توافق برای جلوگیری از درگیری اقدامی مثبت و ضروری است، اما با توجه به باقی ماندن انگیزه‌ها و عوامل برهم‌زننده این توافق، به تدبیری اساسی‌تر برای حفظ اقتدار، انسجام و آزادی عمل مقاومت عراق نیاز خواهد بود.